Azərbaycanda tanınmayan, amma dünya elminin nəhənglərindən olan azərbaycanlı
Azərbaycanda geniş kütləyə o qədər də tanış olmasa da, dünya fizikasında adı lazer inqilabının başlanğıcı ilə eyni sətirdə çəkilən dahi alimlərdən biri də Əli Cavandır. O, sadəcə nəzəriyyəçi deyil, müasir dünyanın texnoloji mənzərəsini dəyişən praktik kəşflərin müəllifidir. Öz bioqrafik qeydlərində və çıxışlarında Azərbaycan (Təbriz) mənşəli olduğunu hər zaman qürurla vurğulayan alim, kimliyini rəsmi sənədlərində də xüsusi qeyd etmişdir.
Erkən İlləri və Elmə Gedən Yol
Əli Cavan 1926-cı ildə Tehranda, Təbrizdən köçmüş azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini orada aldıqdan sonra 1948-ci ildə ABŞ-a köçərək Kolumbiya Universitetində təhsilini davam etdirmişdir. Burada o, sonradan Nobel mükafatı alacaq dahi fizik Çarlz Taunusun (Charles H. Townes) rəhbərliyi altında doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək kvant elektronikası sahəsinə ilk böyük addımını atmışdır.
Tarixi Kəşf: İlk Fasiləsiz Qaz Lazeri (1960)
Əli Cavanın dünya elminə etdiyi ən böyük töhfə 1960-cı ildə məşhur "Bell Laboratories" mərkəzində həmkarı Uilyam Bennet (William R. Bennett) ilə birlikdə ilk fasiləsiz qaz lazerini (helium-neon lazeri) ixtira etməsidir. Teodor Maiman tərəfindən yaradılan ilk rubin lazeri yalnız qısa impulslarla (qırıq-qırıq) işləyirdi. Əli Cavanın kəşfi isə işığı fasiləsiz (davamlı) şəkildə şüalandıran ilk sistem idi. Bu kəşf lazeri sadəcə bir "laboratoriya möcüzəsi" olmaqdan çıxararaq onu elektrik enerjisini işığa çevirən praktik bir alətə çevirdi.
Qlobal Təsiri və Sənayedə Tətbiqi Bu kəşf olmadan müasir dövrün bir çox texnologiyasını təsəvvür etmək mümkün deyil. Əli Cavanın helium-neon lazeri aşağıdakı sahələrdə inqilaba səbəb oldu:
Telekommunikasiya: Müasir fiber-optik internet və rabitə sistemlərinin əsası qoyuldu.
Tibb: Göz cərrahiyyəsi və bir çox həssas tibbi avadanlıqların yaradılmasında istifadə edildi.
Gündəlik Həyat: Barkod oxuyucularından tutmuş holoqrafiyaya qədər saysız-hesabsız sənaye məhsulu bu texnologiya əsasında fəaliyyət göstərir.
1970-ci ildə işıq hərəkəti tezliklərinin ölçülməsində mütləq hərəkəti və qeyri-xətti flyuressensiyaların metodlarını işləmişdir. O, həm də spektral xəttlərinin basılmada daralmasını kəşf etmişdir.
Fizika elminin nəhəngləri arasında
Əli Cavanın elmi irsi dünya lazer tarixindəki ən böyük kəşflərlə eyni tərəziyə qoyulur və o, bu nəhənglərlə eyni elmi kontekstdə xatırlanır.
Dünyanın ən nüfuzlu elm ocaqlarından olan Massaçusets Texnologiya İnstitutunda (MIT) uzun illər professor kimi fəaliyyət göstərən Əli Cavan, bir çox ali mükafatlara layiq görülmüşdür:
- "Albert Eynşteyn" Dünya Elm Mükafatı (1993): Lazer texnologiyası və kvant elektronikası sahəsindəki fundamental töhfələrinə görə verilmişdir.
- Milli İxtiraçılar Şöhrət Zalı (2006): ABŞ-da bəşəriyyətə böyük töhfə vermiş ixtiraçıların siyahısına daxil edilmişdir.
- The Daily Telegraph qəzetinin 2007-ci ildə dərc etdiyi "Yaşayan 100 Ən Böyük Dahi" siyahısında 12-ci yerdə qərarlaşmışdır.
Əli Cavan (1926–2016) məhdud bir coğrafiyanın deyil, qlobal elmin fəxridir. Bəşəriyyətin gələcəyini şəkilləndirən fundamental elmdə oynadığı misilsiz rola görə dünya səviyyəli tarixi fiqurdur. Öz köklərinə sadiq qalan bu şəxsiyyəti dünya fizikasında silinməz iz qoyan azərbaycanlı alim kimi tanımaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə qürurla ötürmək bizim mənəvi borcumuzdur.
Şəxsi həyatı
Həyat yoldaşı: Əli Cavan Marcori (Marjorie) adlı xanımla ailə həyatı qurmuşdu. Onların tanışlığına səbəb Əli Cavanın həkimi olmuşdu (həkimin qızı Marcorinin rəfiqəsi idi). Cütlük tez-tez zarafatla bu izdivacın "görücü üsulu" ilə baş tutduğunu desə də, çox xoşbəxt və sevgi dolu bir ailə həyatı yaşayıblar.
Övladları: Onların Maya (Mai-Azər) və Lila adlı iki qız övladı dünyaya gəlib.
Ailəcanlı ata: Mənbələrdə o, övladlarına qarşı son dərəcə diqqətli və dəstəkləyici bir ata kimi xatırlanır. O qədər ki, bir dəfə qızının uşaq bağçasındakı bütün yoldaşlarını öz laboratoriyasına gətirmiş, asistentlərinin uşaqlarla oynamasını və onlara sadə, əyləncəli formada elm öyrətməsini təşkil etmişdi.
Musiqiyə və İncəsənətə Bağlılığı
Həyat yoldaşı Marcori onu "hərtərəfli, xarizmatik, musiqiyə bağlı və tamamilə bənzərsiz" biri kimi xarakterizə edirdi.
Fizika və İncəsənətin vəhdəti: Dəqiq elmlərlə məşğul olmasına rəğmən, humanitar elmlərə, xüsusən də ədəbiyyat və musiqiyə böyük marağı var idi. O inanırdı ki, elm və sənət bir-birinə qırılmaz tellərlə bağlıdır: "Fizika və musiqidə eyni ruhu tapırsınız, o, sadəcə fərqli istiqamətlərdə təzahür edir. Fizikada çox çətin olsa da, hədsiz dərəcədə gözəl olan nəsə var."
Özünütəhsil: Musiqiyə olan eşqi ona fərqli sahələrdə də kömək edirdi. Məsələn, o, Volfqanq Amadey Motsartın məşhur "Sehrli fleyta" (The Magic Flute) operasını fasiləsiz dinləyərək müstəqil şəkildə alman dilini öyrənmişdi.
Həyatının Son Günləri
Əli Cavan 12 sentyabr 2016-cı ildə 89 yaşında, Los-Anceles şəhərində vəfat edib. Qızı Lilanın xatirələrinə görə, o, ömrünün son günlərini olduqca hüzurlu şəkildə, ailəsinin və dostlarının əhatəsində keçirib. Hətta son anlarında belə o, ən sevdiyi bəstəkarların musiqilərini dinləyir, doğmaları isə onun üçün fizika jurnallarından elmi məqalələr oxuyurdular.